آنتن در تسخیر ابتذال/ تلویزیون؛ از ستارهکشی تا معرکهگیری!
تحریریه آوش/ مرورِ فهرستِ بلندبالای مجریان و چهرههای شاخصی که در چهار دهه گذشته از دایره طلاییِ جامجم بیرون رانده شدهاند، خود کیفرخواستی کامل علیه این ساختار است. از نسلهای طلایی اجرای رادیو و تلویزیون تا ستارههای متولد دهه هشتادِ آنتن که با کمترین بهانهای نقرهداغ شدند، تیغِ ممیزی هیچکس را بینصیب نگذاشت
بیتا محسنی/ قابِ چوبی و سنگینِ تلویزیونهای لامپیِ قدیمی، با آن شیشه محدب و گرمای مطبوعی که پیش از بالا آمدنِ تصویر، هوای اتاق را پر میکرد؛ تصویر دور از دورانی است که تلویزیون هنوز، عضوی محرم و عزیز از خانواده بود. هنوز پنجرهای بود که آدمها از پشت آن جهان را تماشا میکردند و هنوز یکی از قرارهای مهم زندگی جمعی به شمار میرفت. یک مسابقه، یک گفتوگوی جنجالی یا یک قسمت از برنامهای محبوب میتوانست فردای آن روز موضوع صحبت آدمهایی باشد که شاید در هیچ چیز دیگری با هم اشتراک نداشتند. امروز اما مدیریت آنتن در انحصارِ کسانی است که هنرشان خلق جنجال کاذب برای دیدهشدن در شبکههای اجتماعی است.
تبعیدگاه آنتن: چهل سال جراحی مغزِ رسانه و حذف نخبگان
مرورِ فهرستِ بلندبالای مجریان و چهرههای شاخصی که در چهار دهه گذشته از دایره طلاییِ جامجم بیرون رانده شدهاند، خود کیفرخواستی کامل علیه این ساختار است. از نسلهای طلایی اجرای رادیو و تلویزیون تا ستارههای متولد دهه هشتادِ آنتن که با کمترین بهانهای نقرهداغ شدند، تیغِ ممیزی هیچکس را بینصیب نگذاشت.
مجید وارث، بنیانگذارِ برنامه ماندگارِ «ورزش و مردم» که تا سال ۶۳ شخصاً صندلیِ اجرا را در دست داشت، طبق برخی دادهها پس از روایت عبارت «توپ را ملاخور کردند» در گزارش یک مسابقه و حساسیت ایجادشده بر سر آن دچار مشکل شد. او همان سالها برای ادامه تحصیل راهی استرالیا شد؛ رفتنی که همزمان با پایان حضورش در «ورزش و مردم» و جایگزینیاش با بهرام شفیع بود.
محمود شهریاری، بیشک رکورددارِ فرسایشِ شغلی در رادیو و تلویزیونِ پس از انقلاب است. از ممنوعالتصویریِ اولیه به جرمِ انتشارِ فیلمِ مراسم خانوادگی در دهه ۷۰، تا عبور از کورانِ گزارشگریِ جنگ و چالشهای سیاسی. اظهارنظرهای او درباره کرونا در فروردین ۱۳۹۹ منجر به بازداشت او شد. او گفته بود: «اگر یک نفر کرونا گرفته و از بیماری خود بیاطلاع باشد و در راهپیمایی یا انتخابات شرکت کند آیا فاجعه ملی رخ خواهد داد یا نه یا باز هم مانند هواپیمای اوکراینی خطای انسانی صورت خواهد گرفت.»
بازداشت مجدد او در پاییز ۱۴۰۱، پرونده جامجم را برای همیشه به روی او بست؛ اگرچه انتشارِ ویدئوی رقصِ او پس از آزادی در حالِ تبلیغِ فروشگاههای زنجیرهای، تصویری کاریکاتوری از سرنوشتِ یک گزارشگرِ جنگ ساخت.
قاسم افشار، نمادِ وقار و پختگیِ اخبارِ سیاسی در دهههای ۶۰ و ۷۰ بود. او پس از انتخابات ۱۳۸۸ دیگر در بخشهای خبری تلویزیون ظاهر نشد؛ غیبتی که برخی آن را سیاسی دانستند، اما این دلیل هیچگاه از سوی افشار نه تأیید شد و نه تکذیب. او در سال ۱۳۹۷ در اثر سکته قلبی درگذشت.
فواد بابان، از ستارههای مسلطِ دهههای ۶۰ و ۷۰ همزمان با افشار از قابِ تصویر فاصله گرفت؛ تصمیمی که اگرچه خودش آن را حرکتی داوطلبانه برای باز کردنِ راه به نسلِ جوان توصیف کرد، اما ابهامِ پشت پرده خروجش هیچگاه رنگ نباخت. بابان امروز فرسنگها دور از قابِ جادو، به مدیریتِ کارخانههای نخریسی و صنایع آشامیدنی مشغول است.
ایران شاقول، چهرهای است که نامش یادآورِ سختگیرانهترین دورانِ محدودیتِ حضورِ بانوان در مقامِ گوینده خبر است. او که در دهه ۶۰ با پوششِ خاصِ روسری خبر میخواند، پس از سالها خدمت و بازنشستگی، مهاجرت کرد و سرانجام در سکوت و در سن ۶۴ سالگی بر اثر سرطان درگذشت.
محمدرضا حیاتی، گوینده خبر تاریخی رحلت بنیانگذارِ انقلاب، پس از چهار دهه خودنمایی در گویندگی خبز، به جرم یک اظهارنظرِ ساده و ابرازِ علاقه به «ابراهیم حامدی» در سال ۹۹، با ساطورِ مدیران روبهرو شد. حیاتی امروز در تبعیدگاهِ رسانههای اینترنتی مانند «روستا تیوی» در برنامههای طنزِ خبری دستوپا میزند.
فردوس حاجیان، خالقِ «شهرک الفبا» که نامش از میان ۲۰ هزار معلم تا کاندیداتوریِ جایزه نوبلِ معلمی هم پیش رفت، در اردیبهشت ۱۳۹۱ به سرپرستی دانشگاه آزاد تهران مرکزی منصوب شد و در آذر ۱۳۹۲ جای خود را به مدیری دیگر داد.
سالها بعد، حاجیان در فضای مجازی از تغییر وضعیت همکاری دانشگاهی خود و تبدیلشدن به مدرس حقالتدریس سخن گفت؛ موضوعی که در برخی بازنشرها به مواضع انتقادی او درباره حوادث آبان ۱۳۹۸ نسبت داده شده است.

فرزاد جمشیدی، از مجریان شناختهشده برنامههای معارفی و ویژهبرنامههای ماه رمضان، در سال ۱۳۹۱ با دو پرونده جداگانه روبهرو شد: یکی شکایت دادستانی کل کشور پس از شعرخوانی در برنامه رادیویی «یاد خدا» و دیگری شکایت خصوصی. جمشیدی در ۲۹ خرداد همان سال با انتشار نامهای از اجرای برنامه در صداوسیما خداحافظی کرد. جمشیدی بعدها تأکید کرد که ممنوعالتصویری رسمی در کار نبوده و دوریاش را به دلخوری از برخی مدیران و سلیقههای مدیریتی نسبت داد. جمشیدی در ۹ تیر ۱۴۰۵ بر اثر سکتهی قلبی در خواب درگذشت.
محمد صالحعلا، شاعرِ تصویر و مجریِ آرامِ «دو قدم مانده به صبح» که پس از هجمههای تند و تیزِ روزنامه کیهان در آبان ۱۳۸۹، یکشبه از جدولِ پخش جارو شد و تا سال ۹۵ و برنامه «چشم شب روشن» تبعیدِ خاموشی را گذراند.
سید جواد یحیوی با جمله تاریخیاش در سال ۸۸ که گفت: «مردم هوشیارتر از آن هستند که از یک سوراخ دوبار گزیده شوند»، برای همیشه راهیِ تبعید شد. او که با مصاحبههای جسورانهاش با چهرههایی چون آیت الله قرائتی و در عطاالله مهاجرانی، راه را برای ظهورِ چهرههایی چون احسان علیخانی و فرزاد حسنی باز کرده بود، امروز به تجارت و تئاتر مشغول است.
سید محمد حسینی، ستاره متولدِ شبکه تهران در دهه ۷۰ و زوجِ طلاییِ کاظم احمدزاده در «مسابقه بزرگ» بود. حاشیههای مالی پیرامونِ برنامه «جشن رمضان» و شایعاتِ تاسیسِ آژانس املاک در قبرس، پرونده او را بست تا از تلویزیون خداحافظی کند و سر از شبکههای معاند دربیاورد.
نام فرزاد حسنی، با چالشِ نفسگیرش با سردار رادان درباره گشتِ ارشاد گره خورده است؛ نقطه صفرِ ممنوعالکاریهای سریالیِ حسنی، ازدواجِ جنجالیاش با آزاده نامداری و حواشیِ برنامه «اکسیر» در دهه ۹۰، کار را به جایی رساند که او امروز ترجیح میدهد گاهی تنورِ کارِ خود را در شبکه نمایش خانگی گرم کند.
برای آزاده نامداری، از اجرای پُرجلوه برنامه «تازهها» تا طلاقِ جنجالی از فرزاد حسنی و انتشارِ تصاویرِ شخصیاش در سوئیس، هجمه رسانه ملی و طردِ کاملِ او به دلیلِ استانداردهای دوگانه، مسیری به سمتِ انزوا بود. که نقطه پایانش مرگِ خودخواستهی او بود.
عادل فردوسیپور، یکی از روشنترین نمونههای از دست رفتن یک سرمایه حرفهای در تلویزیون است. برنامه «نود» با اجرای او به یکی از شناختهشدهترین برنامههای ورزشی ایران تبدیل شد؛ برنامهای که صرفاً خلاصه مسابقات و گفتوگو با فوتبالیستها نبود. آمار، داوری، مدیریت فوتبال، حاشیههای باشگاهها و پرسش از مسئولان، اجزای اصلی آن بودند. کنار گذاشته شدن فردوسیپور از اجرای «نود» در اسفند ۱۳۹۷، در شرایطی اتفاق افتاد که برنامه همچنان برند شناختهشدهای داشت و اختلاف او با مدیران شبکه سه، بهویژه علی فروغی، در گزارشهای آن زمان بازتاب گستردهای پیدا کرد.
سروش صحت، خالقِ «کتابباز» که بوی خوشِ کتابخوانی را به جامجم آورده بود، قربانی خطکشیهای سلیقهای جریانی شد که با مدیریتِ چهرههایی چون وحید جلیلی، صحت را به جرمِ گرایشهای فرهنگیِ خاص متهم به «روشنفکری» کردند و عذرش را خواستند.
چرخدندههای روابطعمومی؛ وقتی صندلیِ اجرا پلکانِ صندلیِ مدیریت شد
بازیِ جامجم همیشه هم یکطرفه نبوده است؛ گروهی از مجریان با بهرهگیری از رانتِ تریبونِ رسمی، صندلیِ اجرا را به سکوی پرتابِ کرسیهای مدیریتی در وزارتخانهها تبدیل کردند.
قاسم بینیاز: چهره آشنای «به خانه برمیگردیم» که در سال ۸۸ مدیرکلِ روابط عمومیِ وزارت راه شد، در سال ۱۴۰۰ به سمتِ مدیرکلیِ دیپلماسیِ عمومیِ سازمان انرژی اتمی رسید و جالب اینجاست که هنوز هم گهگاه به خانه بازمیگردد.
محمد اصغری: گوینده محبوبِ هواشناسی که در سال ۹۱ مدیرکلِ روابط عمومیِ سازمانِ هواشناسی شد و به دلیلِ حضورِ بدونِ مجوز در برنامه «حالا خورشیدِ» رشیدپور، طعمِ ممنوعالکاری را چشید اما پس از آن مهمان گاهوبیگاهِ شبکه خبر بود.
محمدحسین رنجبران: خبرنگارِ سابق و مجریِ مناظراتِ پرهیاهوی سال ۱۴۰۰ که با حکمِ صادق محصولی در سال ۸۹ مدیرکلِ روابط عمومیِ وزارتِ رفاه شد، در سال ۹۶ سکانِ روابط عمومیِ خودِ صداوسیما را به دست گرفت. در بهمن ۱۴۰۰ به ریاستِ گنجینه ملیِ آب رسید. او تا شهریور ۱۴۰۴، مشاور وزیر امور خارجه بود.
علی درستکار: مجری و چهره رسانهای، در دی ۱۳۹۸ بهعنوان مدیر روابط عمومی بانک آینده منصوب شد. او پیش از این نیز در حوزه روابط عمومی اتاق بازرگانی ایران و صندوق بازنشستگی کشوری فعالیت داشت.
شاهین آرپناهی: مجریِ برنامه «گلبرگ» در کنار حجتالاسلام دهنوی برنامههای مرتبط با جوانان میساخت، سالها بعذ مدیرکل برند رایتل (۹۱)، مدیرکل ارتباطات همراه اول (۹۶) و مدیرعامل اپراتور تالیا (۹۸) شد.
بودجههای نجومی در بیابانِ مخاطب و آنتنِ میلیاردیِ بیسرپرست
وقتی آنتنِ ملی از صاحبانِ اصلیاش خالی شد، به معنای واقعی کلمه «بیصاحب» ماند. بحرانِ مشروعیت و ریزشِ مطلقِ مخاطب، مدیرانِ انتصابی را به دستوپای مذبوحانه و رفتارهای کارناوالی انداخت و حتی دوپینگ استفاده از برخی چهرهها نظیر محمدرضا گلزار، کامران تفتی، ملیکا شریفی نیا و بازیگران درجه چندم چون مهران رجبی نیز راه به جایی نبرد.
اوجِ این فاجعه را میتوان در کارنامه برنامههایی نظیر «سلام صبح بخیر» در شبکه سه به نظاره نشست. در شهریور ۱۴۰۵، مبینا نصیری در این برنامه روی صندلیِ تراکتور نشست و چند هفته بعد، سناریو کاریکاتوریتر شد و یک الاغ را به استودیوی زنده آوردند و شیرِ آن را جلوی دوربین دوشیدند!
حتی نقدِ صریحِ خبرگزاری تسنیم در همان مقطع با عنوانِ «آش شور اینروزهای ما؛ مشکل قیاسی نیست، منطق وایرالشدن است!» پرده از این واقعیتِ تلخ برداشت که وقتی سازمان از داشتنِ محتوا و ایده تهی میشود، تنها ابزارِ نجاتش توسل به رفتارهای کارناوالی و استودیوگردانیِ حیوانات است. مشکل صرفاً ورودِ یک چهارپا به استودیو نیست، بلکه بحران از آنجا آغاز میشود که «اتفاقِ نامتعارف» جایگزینِ حرفِ حساب میشود و تنها خروجیِ رسانه ملی، چند ثانیه کلیپِ مضحک برای خنداندن یا تاسف خوردنِ کاربرانِ فضای مجازی است.
پیش از آن و در اردیبهشت، حضورِ مجریان با اسلحه کلاشنیکف در برنامههایی چون «قرارگاه جنگ» در شبکه افق، «میداندار» در شبکه سه و «زمانه» در شبکه دوم سیما، تصویرِ یک رسانه رسمی را به پادگانِ آموزشی تقلیل داد.

توجیه محسن برمهانی، معاونِ سیما، مبنی بر لزومِ اتخاذِ «آرایش جنگی» توسط رسانه ملی در شرایطِ بحرانی، گویای این حقیقت بود که مدیرانِ سازمان اساساً مرز میانِ «تحلیلِ راهبردیِ نظامی» و «شوآفِ تسلیحاتیِ آماتوری» را تشخیص نمیدهند.
برنامه نظامیِ فاخر نیاز به کارشناس، استراتژی و تبیینِ دقیقِ تاریخی دارد، نه به کلاشنیکفی که برای گرفتنِ بازخوردِ هیجانی روی آنتن شلیک شود. تفاوت از زمین تا آسمان است میانِ استفاده از تصویر برای تفهیمِ یک حقیقت، و استفاده از موضوع برای گداییِ توجه.
اما امروز اقتصادِ رسانهایِ صداوسیما بر پایه «تعدادِ بازدیدِ کلیپها» در بستر شبکههای اجتماعی بنا شده است. یک تصویرِ عجیب، یک گافِ عمدی یا یک حرکتِ رکیک میتواند در عرضِ چند دقیقه میلیونها بار دستبهدست شود.
این بحران البته مختص ایران نیست، اما تفاوت در اینجاست که در رسانههای حرفهای جهان، وایرال شدن ابزاری برای هدایتِ مخاطب به سمتِ محتوای عمیق است، اما در جامجم، «خودِ جلبِ توجه» به تنها غایتِ برنامهسازی تبدیل شده. این برنامهسازی در پادگانی که فرماندهانش برای سالنهای خالی سخنرانی و بودجههای کلانِ بیتالمال را صرفِ بازتولیدِ توهمِ مخاطب، اقتدارسازی و رسانه فراگیر میکنند.