سردرگمی در آنکارا؛ متحد در تصاویر، منفصل در عمل/ اجلاس ناتو در آنکارا تحتالشعاع حملات آمریکا به ایران
تحریریه آوش/ اجلاس ۲۰۲۶ آنکارا که در تاریخ ۷ و ۸ ژوئیه برگزار شد، سیوششمین نشست این اتحادیه و دومین اجلاسی بود که پس از نشست استانبول در سال ۲۰۰۴ در ترکیه برگزار میشد. تمامی ۳۲ کشور عضو در سطح رؤسای دولت شرکت داشتند و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، و لی جائهمیونگ، رئیسجمهور کره جنوبی، نیز بهعنوان مهمان حضور یافتند
ایالات متحده بامداد سهشنبه، همزمان با برگزاری اجلاس سران ناتو در آنکارا و حضور دونالد ترامپ در این نشست، موجی از حملات جدید را علیه ایران آغاز کرد. واشنگتن این عملیات را واکنشی به حملات به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز اعلام کرد و همزمان، تحریمهای نفتی علیه تهران را که در پی آتشبس اخیر کاهش یافته بود، دوباره برقرار ساخت. ترامپ توافقنامه آمریکا با ایران را «پایانیافته» خواند، در حالی که دبیرکل ناتو این حملات را «ضروری» توصیف کرد.
آنچه قرار بود نمایشی از اتحاد ناتو و کشورهای دو سوی اقیانوس اطلس باشد، به دو روز تلاش شتابزده برای مدیریت بحران دستساز جدید ترامپ، با حمله مجدد به ایران، بدل شد. درست زمانی که رهبران ناتو در پایتخت ترکیه گرد هم آمده بودند و قرار بود درباره ناکارآمدی ناتو از سوی ترامپ مورد مواخذه قرار گیرند و سخنرانی او را بشنوند، ایالات متحده موجی از حملات علیه ایران را آغاز کرد.
اجلاس ۲۰۲۶ آنکارا که در تاریخ ۷ و ۸ ژوئیه برگزار شد، سیوششمین نشست این اتحادیه و دومین اجلاسی بود که پس از نشست استانبول در سال ۲۰۰۴ در ترکیه برگزار میشد. تمامی ۳۲ کشور عضو در سطح رؤسای دولت شرکت داشتند و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، و لی جائهمیونگ، رئیسجمهور کره جنوبی، نیز بهعنوان مهمان حضور یافتند. همچنین، وزرای دفاع و امور خارجه استرالیا، ژاپن، نیوزیلند و چند کشور حاشیه خلیج فارس نیز در نشست شرکت کردند. اما دستور کاری که رهبران ماهها برای آن آماده شده بودند – هزینههای دفاعی، تولید صنایع نظامی و حمایت از اوکراین – تقریباً از همان ابتدای اجلاس به حاشیه رانده شد.
حملات همزمان با ورود رهبران
بامداد ۷ ژوئیه، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) از آنچه «مجموعهای از حملات قدرتمند» علیه اهداف ایرانی خواند، خبر داد و اعلام کرد این عملیات در واکنش به حملات به کشتیهای تجاری در نزدیکی تنگه هرمز صورت گرفته است. واشنگتن همزمان تحریمهای فروش نفت ایران را که در چارچوب توافق آتشبس در آوریل امسال کاهش داده بود، دوباره اعمال کرد.
زمانبندی این حملات را بهسختی میتوان تصادفی در نظر گرفت. این حملات درست زمانی رخ داد که دونالد ترامپ برای شرکت در اجلاس آنکارا وارد ترکیه شد و عملاً نشست دیپلماتیک از پیش برنامهریزیشده ناتو را با بحرانی جدید که در چند صد کیلومتری جنوب آن در جریان بود، درهم آمیخت. ترامپ در حاشیه اجلاس، تفاهمنامه آمریکا با تهران را «پایانیافته» اعلام کرد، رهبری ایران را با عباراتی تند مورد خطاب قرار داد و چنین وانمود کرد که رفتار ایران در خلیج فارس، واشنگتن را مجبور کرده است تا به ایران پاسخ دهد. او بعداً تا حدی لحن خود را ملایمتر کرد و گفت انتظار ندارد این رویارویی به جنگی تمامعیار بدل شود، اما تغییر لحن او در طول یک روز، نشاندهنده بیثباتی ادامهدار اوضاع بود. مارک روته، دبیرکل ناتو، که در روزهای پیش از اجلاس تلاش کرده بود تمرکز نشست را بر تعهدات قبلی برای افزایش هزینههای دفاعی نگه دارد، مستقیماً درگیر مسئله ایران شد. روته حملات آمریکا را ضروری خواند و استدلال کرد که ایران با اقدام علیه کشتیرانی در تنگه هرمز، آتشبس را نقض کرده است. این اظهارات، که تأیید مستقیم و غیرمعمول اقدام نظامی یکجانبه آمریکا – خارج از ساختار فرماندهی خود ناتو – در سطح اتحادیه بود، نشان داد ناتو تا چه حد برای کنترل و مدیریت وضعیت با دشواری روبهرو است.
این بحران جدید به بیانیه پایانی اجلاس آنکارا نیز راه یافت. بیانیه، در کنار تأکید همیشگی بر تعهدات دفاع جمعی طبق ماده پنجم، از ایران خواست به آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز احترام بگذارد و بار دیگر بر موضع متحدان مبنی بر ممنوعیت دستیابی ایران به سلاح هستهای تأکید کرد؛ عبارتی که در بیانیههای پیشین اجلاسهای ناتو معمولاً جایگاهی فرعی داشت، نه آنکه واکنشی به حملاتی باشد که همزمان با برگزاری خود اجلاس در جریان بود.
بُعد منطقهای این بحران در فهرست مهمانان نیز مشهود بود. کشورهای حاشیه خلیج فارس که مستقیماً در معرض پیامدهای رویارویی آمریکا و ایران قرار دارند – بحرین، کویت، قطر و دیگران – نمایندگانی در سطح وزیر به آنکارا فرستادند؛ نشانهای از اینکه حملات، تا چه اندازه سریع مرکز ثقل دیپلماتیک اجلاس را جابهجا کرد، هرچند هیچیک از این کشورها عضو ناتو نیستند.
نمایش شکاف میان متحدان
ایران تنها منبع اصطکاک در اجلاس پرحاشیه ناتو نبود. ترامپ از اجلاس برای انتقاد علنی از برخی متحدان آمریکا، بهصورت اخص، و از مواضع کشورهای عضو درباره حملات و سیاست ایران، بهطور کلی، بهره گرفت. او اسپانیا را بهدلیل خودداری از اجازه استفاده آمریکا از پایگاههایش برای جنگ با ایران، آماج حملات لفظی خود قرار داد و به مادرید تاخت و به وزیر خزانهداری، اسکات بسنت، دستور بررسی کاهش تجارت با این کشور را داد. او همچنین موضع محتاطانهتر بریتانیا درباره تنگه هرمز را هدف انتقاد قرار داد و آن را ناهمخوان با روحیه تاریخی بریتانیا توصیف کرد؛ حتی با اینکه بریتانیا پایگاههای هوایی خود را برای حملات هوایی آمریکا به ایران در اختیار واشنگتن قرار داده بود. همزمان، اختلافات میان متحدان بر سر مسئله گرینلند نیز دوباره سر باز کرد. ترامپ بار دیگر ادعای خود درباره اهمیت حیاتی این سرزمین برای منافع آمریکا را مطرح کرد و به تاریخ دوران جنگ جهانی دوم و دانمارک اشاره داشت؛ موضعی که مته فردریکسن، نخستوزیر دانمارک، را واداشت تا بار دیگر تأکید کند گرینلند برای فروش نیست و کپنهاگ از تمامی قلمرو ناتو، از جمله سرزمینهای خود، دفاع خواهد کرد. اتحادیه اروپا نیز از حاکمیت دانمارک و گرینلند حمایت کرد.
هزینههای دفاعی و اوکراین
در دستور کار اصلی اجلاس، متحدان تأیید کردند که همچنان در مسیر هدف تعیینشده در اجلاس سال گذشته در لاهه باقی ماندهاند؛ رسیدن به پنج درصد تولید ناخالص داخلی تا سال ۲۰۳۵، شامل سهونیم درصد هزینههای نظامی اصلی و یکونیم درصد نیازهای امنیتی گستردهتر. کشورهای اروپایی عضو و کانادا از زمان این تعهد، بیش از ۱۳۹ میلیارد دلار به سرمایهگذاریهای دفاعی اصلی خود افزودهاند و آنکارا نیز از تعهد خریدی به ارزش بیش از ۵۰ میلیارد دلار خبر داد. با این حال، تنها تعداد اندکی از اعضا در مسیر رسیدن به هدف سهونیمدرصدی اصلی در سال جاری قرار دارند؛ شکافی که فاصله میان شعار «ناتوی ۳.۰» – عبارتی که روته برای توصیف رکن اروپاییِ خودکفاترِ درون اتحادیه به کار میبرد – و سرعت واقعی اجرا را بیش از پیش برجسته کرده است.
درباره اوکراین، متحدان متعهد شدند تا ۷۰ میلیارد یورو تجهیزات نظامی، کمک و آموزش برای سال ۲۰۲۶ فراهم کنند و کمابیش همین میزان حمایت را در سال ۲۰۲۷ نیز حفظ کنند. بیانیه اجلاس اشاره کرد که کشورهای اروپایی عضو و کانادا اکنون بخش اعظم کمکهای امنیتی به کییف را تأمین مالی میکنند. ترامپ نیز جداگانه اعلام کرد که واشنگتن به اوکراین اجازه خواهد داد سامانههای پدافند هوایی پاتریوت را با مجوز آمریکا در داخل اوکراین تولید کند؛ اقدامی که زلنسکی آن را گامی بهسوی خودکفایی بیشتر در پدافند هوایی این کشور خواند.
اجلاسی که در آن شعار و تعهدات بیپشتوانه جای عمل را گرفت
تحلیلگران منطقهای ارزش واقعی این اجلاس را بیش از آنکه عملیاتی بدانند، نمادین ارزیابی کردند؛ شاهدی بر اینکه اگرچه کشورهای عضو ناتو هنوز میتوانند گرد هم آیند و جبههای متحد به نمایش بگذارند، اما اختلاف بر سر هزینههای نظامی، خروج نیروهای آمریکایی از اروپا و اکنون نیز سیاست کشورهای عضو و آمریکا در قبال ایران، همچنان حلنشده باقی مانده است.
اما همزمانی یک اجلاس رسمی اتحادیه با عملیات نظامی جدید آمریکا علیه ایران، که در پشت صحنه جریان داشت، فاصلهای معنادار با نشستهای پیشین ناتو ایجاد کرده است و این پرسش را مطرح میکند که ناتو، در صورت تشدید بیشتر بحران در خلیج فارس، بدون موضعی واحد درباره ایران، آیا توانایی مدیریت آن را خواهد داشت؟
