کاغذ زیر تیغ نوسانات ارز؛ تولیدکنندگان در بلاتکلیفی مطلق
نوسانات شدید نرخ ارز طی سالهای اخیر فشار مضاعفی بر صنعت کاغذ وارد کرده است؛ افزایش قیمت ارز، هزینه واردات خمیر کاغذ، مواد شیمیایی، قطعات یدکی و ماشینآلات را بهطور چشمگیری بالا برده است. از آنجا که بخش مهمی از زنجیره تأمین این صنعت وابسته به واردات است، هر جهش ارزی مستقیماً به افزایش قیمت تمامشده محصول منجر میشود.
صنعت کاغذ ایران در سالهای اخیر با مجموعهای از بحرانهای همزمان مواجه شده است؛ بحرانهایی که از تأمین مواد اولیه آغاز میشود و تا نوسانات ارزی، کمبود انرژی، ضعف سیاستگذاری و اختلال در بازار مصرف امتداد پیدا میکند. فعالان این حوزه معتقدند اگر نگاه حاکمیتی به کاغذ تغییر نکند و این محصول بهعنوان کالایی استراتژیک تعریف نشود، آیندهی تولید داخلی با مخاطرات جدی روبهرو خواهد شد.
بحران تأمین خمیر ویرجین و چشمانداز مبهم واردات
یکی از اصلیترین چالشهای تولیدکنندگان تأمین خمیر ویرجین یا خمیر بکر است؛ ماده اولیهای که برای تولید کاغذ باکیفیت بهویژه در حوزهی چاپ و تحریر، ضروری است و بخش عمده آن از طریق واردات تأمین میشود. بهدلیل محدودیتهای ارزی، پیچیدگیهای ثبت سفارش و طولانی شدن فرآیند تخصیص ارز، بسیاری از کارخانهها چشمانداز روشنی برای واردات مواد اولیه ندارند. این وضعیت باعث شده تولیدکنندگان نتوانند برنامهریزی بلندمدت داشته باشند و حتی در تأمین مستمر مواد اولیه موردنیاز خود با مشکل مواجه شوند.
در کنار این موضوع کمبود نقدینگی نیز به مانعی جدی تبدیل شده است؛ تولیدکنندگان برای خرید مواد اولیه ناچار به پرداخت نقدی یا پیشپرداختهای سنگین هستند درحالی که بازگشت سرمایه در این صنعت زمانبر است. نوسان نرخ ارز نیز باعث میشود قیمت مواد اولیه وارداتی در فاصله کوتاهی تغییر کند و برآورد هزینهها بههم بریزد.
نوسانات ارزی؛ عامل بیثباتی در تولید
نوسانات شدید نرخ ارز طی سالهای اخیر فشار مضاعفی بر صنعت کاغذ وارد کرده است؛ افزایش قیمت ارز، هزینه واردات خمیر کاغذ، مواد شیمیایی، قطعات یدکی و ماشینآلات را بهطور چشمگیری بالا برده است. از آنجا که بخش مهمی از زنجیره تأمین این صنعت وابسته به واردات است هر جهش ارزی مستقیماً به افزایش قیمت تمامشده محصول منجر میشود.
بیثباتی ارزی، امکان پیشبینی هزینهها و عقد قراردادهای بلندمدت را از تولیدکنندگان سلب کرده و ریسک فعالیت در این صنعت را افزایش داده است. بسیاری از فعالان بازار معتقدند در نبود یک سیاست ارزی پایدار و قابل پیشبینی حتی حمایتهای مقطعی نیز نمیتواند به تثبیت بازار کاغذ منجر شود.
قطعی برق و گاز؛ ضربه به خطوط تولید پیوسته
تأمین انرژی به یکی از دغدغههای جدی واحدهای تولید کاغذ تبدیل شده است. خطوط تولید در این صنعت بهصورت پیوسته فعالیت میکنند و هرگونه قطعی ناگهانی برق یا گاز، علاوه بر توقف تولید میتواند به تجهیزات خسارت وارد کند و هزینههای تعمیر و نگهداری را افزایش دهد.
با این حال در دورههای اوج مصرف، صنایع کاغذ نیز مشمول محدودیتهای برق و گاز میشوند این درحالی است که ماهیت تولید در این صنعت با بسیاری از صنایع دیگر متفاوت است و توقفهای مکرر، بهرهوری را بهشدت کاهش میدهد. فعالان این حوزه خواستار آن هستند که تولید کاغذ بهعنوان فعالیتی اولویتدار در تأمین انرژی در نظر گرفته شود.
فاصله ظرفیت اسمی تا تولید واقعی
براساس آمارهای رسمی ظرفیت اسمی تولید انواع کاغذ و مقوا در کشور چند میلیون تن در سال برآورد میشود اما تولید واقعی فاصله قابل توجهی با این ظرفیت دارد. بخشی از این شکاف ناشی از کمبود مواد اولیه و مشکلات ارزی است، بخشی به فرسودگی ماشینآلات و نبود سرمایهگذاری جدید بازمیگردد و بخشی نیز نتیجه سیاستهای ناپایدار در حوزه تجارت خارجی است.
در حوزه کاغذ چاپ و تحریر نیز اگرچه تلاشهایی برای افزایش تولید داخلی انجام شده اما هنوز وابستگی به واردات بهطور کامل رفع نشده است. در مقابل، بخش عمده بازار کاغذ کشور به حوزه بستهبندی اختصاص دارد؛ بخشی که نقش حیاتی در زنجیرهی توزیع کالا ایفا میکند و هرگونه اختلال در آن بر قیمت و عرضه سایر محصولات نیز اثر میگذارد.
تبعات اقتصادی و فرهنگی گرانی کاغذ
افزایش قیمت کاغذ در سالهای اخیر تأثیر مستقیم بر صنعت نشر، چاپخانهها و تولیدکنندگان کتابهای درسی گذاشته است. در برخی مقاطع، نگرانیهایی درباره تأمین کاغذ موردنیاز برای چاپ کتابهای آموزشی و محصولات فرهنگی مطرح شده است. این وضعیت نشان میدهد که مسأله کاغذ صرفاً یک موضوع صنعتی نیست بلکه ابعاد فرهنگی و اجتماعی نیز دارد و میتواند بر دسترسی عمومی به منابع آموزشی اثر بگذارد.
از سوی دیگر، گرانی کاغذ بستهبندی نیز به افزایش هزینه تولید بسیاری از کالاها منجر شده و بهطور غیرمستقیم فشار تورمی را تشدید کرده است. به این ترتیب بحران در صنعت کاغذ محدود به یک بخش خاص نیست و آثار آن در کل اقتصاد قابل مشاهده است.
ضرورت تغییر نگاه سیاستگذاران
کارشناسان معتقدند یکی از ریشههای اصلی مشکلات صنعت کاغذ نبود نگاه استراتژیک به این محصول است درحالی که در بسیاری از کشورها کاغذ بهعنوان زیرساخت فرهنگی و صنعتی شناخته میشود و از حمایتهای هدفمند برخوردار است در ایران این صنعت غالباً در اولویت سیاستگذاری قرار نگرفته است.
نبود برنامه مشخص برای تأمین پایدار مواد اولیه، تخصیص ارز با ثبات، حمایت از نوسازی ماشینآلات و تضمین تأمین انرژی، موجب شده صنعت کاغذ در برابر شوکهای اقتصادی و ارزی آسیبپذیر باشد. اگر سیاستگذاران به این جمعبندی نرسند که کاغذ، کالایی استراتژیک با آثار اقتصادی و فرهنگی گسترده است، نمیتوان انتظار داشت مشکلات ساختاری این صنعت برطرف شود.
در مجموع، صنعت کاغذ ایران در نقطهای حساس قرار گرفته است. ادامه روند فعلی میتواند به کاهش بیشتر تولید، افزایش قیمتها و ایجاد وابستگی بیشتر به واردات منجر شود. تغییر رویکرد در سیاستگذاری، ایجاد ثبات ارزی، تسهیل واردات مواد اولیه و تضمین تأمین انرژی پیششرطهای اساسی برای خروج این صنعت از وضعیت شکننده کنونی است.
